آشنایی با سیستم رتبه بندی (رنکینگ) دانشگاه‌های جهان

تحصیل در دانشگاه‌های معتبر جهان از دیرباز مورد توجه دانشجویان و دانش پژوهان جوان در سراسر دنیا بوده است. برای مثال در زمان ساسانیان، دانشگاه جندی شاپور یکی از مقاصد تحصیلی خاورمیانه بود و پس از آن شهرها و دانشگاه‌های مختلفی در دنیا قد علم نموده و هر کدام در یک یا چند رشته و گرایش خاصی مورد توجه دنیای علم قرار گرفته اند. در صده‌های اخیر، با گسترش تعداد دانشگاه‌ها، افزایش جمعیت دانشجویان، و ایجاد تنوع زیاد در رشته‌های تحصیلی و علمی، علاقه دانشجویان و دانش‌پژوهان به تحصیل و کسب دانش روز در علوم مختلف نیز چندین برابر شد.

سرمایه‌ گذاری‌ها، اجتماعات علمی و تحولات همین دوران، موجب انقلاب در علوم و تکنولوژی‌های در دست بشر گردید. امروزه بالغ بر بیست و شش هزار دانشگاه در سراسر دنیا دایر است و برخی از این دانشگاه‌ها در یک یا چند رشته تحصیلی و علمی خاص سرآمد و شناخته شده هستند. از اینرو برای شناخت بهتر دانشگاه‌های خوب، رتبه بندی دانشگاه‌ها یکی از ملزومات در عرصه دانشگاهی می‌باشند.

آشنایی با سیستم رتبه بندی (رنکینگ) دانشگاه‌های جهان

رتبه بندی دانشگاه‌ها از کجا آغاز شد؟

تا اواخر قرن بیستم میلادی، هیچ سیستم خاصی برای سنجش و رتبه بندی (رنکینگ) دانشگاه‌های دنیا وجود نداشت. در سال ۱۹۹۸ برای اولین بار ایده رتبه بندی دانشگاه‌های جهان توسط دانشگاه شانگهای جیائوتنگ مطرح و پایه گذاری شد. این ایده از ابتدا با هدف مقایسه دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی چین با سایر دانشگاه‌های برتر جهان شکل گرفت، تا با تعریف معیارها و شاخص‌های درست، دولت بتواند سطح علمی و عملی دانشگاه‌های چین را به حد موسسات برتر دنیا برساند.

از این رو دولت چین پروژه‌ای را به دانشگاه شانگهای جیائوتنگ محول کرد، تا طی آن دانشگاه‌های جهان، با توجه به معیارها، داده‌ها و آمارهای موثق و معتبر، رتبه‌ بندی شوند. البته در این میان، می‌بایست جایگاه دانشگاه‌های چینی نیز از لحاظ شاخص‌های مورد نظر دولت در سطح جهانی مشخص می‌شد تا با اصلاح اشکالات بتوانند سیری صعودی را آغاز کنند. سرانجام نتایج این رتبه بندی از سال ۲۰۰۳ میلادی به صورت بین المللی منتشر شد و بعد از آن به عنوان منبعی برای ارزیابی دانشگاه‌های جهان مورد استفاده دانشجویان قرار گرفت. در حال حاضر، این سیستم ارزیابی در دنیا به رنکینگ شانگهای مشهور می‌باشد.

نظام اولیه رتبه بندی

در نظام اولیه رتبه بندی دانشگاه‌ها، تنها دانشگاه‌هایی مورد ارزیابی تیم شانگهای قرار می‌گرفتند که از لحاظ علمی دارای درجات و برجستگی‌های خاصی بودند. برای مثال دانشگاه‌هایی که دانشمندان و دانشجویان فعال در آن، جزو افراد شاخص، مخترعین، مکتشفین، برندگان جوایز علمی بین المللی (مانند جایزه نوبل و …) بوده و یا مقالاتی را در مجلات Nature و Science منتشر می‌نمودند، جزو این لیست قرار می‌گرفتند.

البته علاوه بر موارد ذکر شده، تعداد مقالات نمایه شده در نمایه گسترده استنادی علوم و نمایه استنادی علوم اجتماعی نیز از شاخصه‌های مورد توجه این موسسه محسوب می‌شد. هنوز هم روال کاری موسسه شانگهای مطابق گذشته است. در این سیستم تنها ۱,۰۰۰ دانشگاه در کل جهان مورد بررسی قرار می‌گیرد و از این تعداد تنها ۵۰۰ دانشگاه رتبه بندی می‌شوند.

اصول رتبه بندی دانشگاه‌ها دنیا بر چه اساسی است؟

همانطور که بیان شد، رتبه بندی دانشگاه‌ها با اهداف مختلف و خاصی انجام می‌پذیرد. از اینرو سیستم‌های رتبه بندی مختلف، شاخص‌ها و معیارهای متفاوتی را برای رسیدن به منظور خود برمی‌گزینند. آمارهای تجربی، کیفیت اساتید، تعداد بورس‌های اعطایی در سال، تعداد دانشجویان، امکانات آزمایشگاهی و تحقیقاتی در آزمایشگاه‌های تخصصی، میزان خروجی‌های علمی و عملی دانشگاه‌ها، تالیفات و مقالات چاپ شده در دانشکده‌ها و … از جمله مواردی هستند که به عنوان شاخص‌های مهم در رتبه بندی‌های مختلف کاربرد دارند.

به طور کلی، در برخی از سیستم‌های رتبه بندی به معیارهای علمی و کیفی دانشگاه‌ها توجه می‌شود، و در برخی دیگر از رتبه بندی‌ها، بدون در نظر گرفتن سطح علمی دانشگاه، تنها به نحوه پذیرش و ورود دانشجویان به دانشگاه امتیاز داده می‌شود. به عنوان مثال سیستم‌های رتبه بندی در آمریکا به طرز معناداری تحت تاثیر سیستم پذیرش دانشجو قرار دارند. اما سیستم‌های انگلیسی بیشتر به تعدد نشریات و مقالات هر دانشگاه توجه می‌کنند.

از اینرو برای انتخاب دانشگاه خوب، شما باید معیارهای رنکینگ خود را با سیستمی که می‌خواهید از آن استفاده نمایید، تطبیق دهید. به این معنی که اگر سطح علمی اساتید دانشگاه برای شما مهم است، سعی کنید از رنکینگ‌هایی استفاده نمایید که معیارشان بر اساس کیفیت علمی دانشگاه انتخاب شده است.

چه شاخص‌هایی در رتبه بندی دانشگاه‌ها مهمتر هستند؟

اولین گام برای رتبه بندی دانشگاه‌های دنیا (یا یک منطقه جغرافیایی) تهیه لیستی از موسسات عالی موجود در محدوده جغرافیایی مد نظر است. پس از تهیه لیست این موسسات و مراکز آموزش عالی، میبایست شاخص‌هایی را که برای رسیدن به هدف این رتبه بندی مهم هستند، به ترتیب اولویت لیست نمود. این شاخصه‌ها در موسسات و گروه‌های مختلف رتبه بندی، متفاوت بوده و می‌تواند طیف وسیعی از معیارها مانند کیفیت آموزشی، تعداد دانشجویان، تعداد اساتید، تعداد مقالات تا تعداد وب سایتهای هر دانشگاه را در بر داشته باشند. بدیهی است که این شاخص‌ها در رتبه بندی‌های مختلف، ضرایب متفاوتی را دارند.

کیفیت آموزش

کیفیت آموزشی در دانشگاه‌ها می‌توانند با شاخص‌های مختلفی همچون، تعداد فارغ التحصیلان دانشگاه، تعداد فارغ التحصیلان به نام و موفق هر دانشگاه، تعداد جوایز بین المللی و مهمی که توسط دانشجویان و یا اعضای هیات علمی دانشگاه کسب شده، امکانات آزمایشگاهی، سرانه کتاب و مجلات و بازدهی دانشگاه نسبت به اندازه آن، سنجیده شوند.

وجهه بین المللی

سطح وجهه بین المللی بودن دانشگاه نیز از معیارهایی است که می‌توان با شاخص‌هایی مانند تعداد اساتید و دانشجویان بین‌ المللی دانشگاه، نسبت تعداد دانشجو به استاد، تعداد و کیفیت وب‌سایت‌های دانشگاه، سطح دسترسی سایت با زبان‌های مختلفی که در آن در دسترس دنیا قرار گرفته است (چند زبانه بودن)، کنفرانس‌های بین‌المللی و همکاری‌های بین‌المللی دانشگاه و … سنجیده شود. دنیای امروز، دنیای رو به جهانی شدن است و این موضوع اهمیت بین المللی بودن یک دانشگاه را چند برابر می‌کند.

فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی

میزان فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی نیز از معیارهای مهم دیگری است که در بسیاری از رنکینگ‌ها به آن اهمیت داده می‌شود. این معیار در حقیقت میزان کارایی و عملگرایی علمی یک مجموعه را نشان می‌دهد. حجم پژوهش‌های انجام شده، درآمدهای پژوهشی و اعتبار تحقیقات، دفاتر ارتباط صنعت و دانشگاه، تعداد قراردادهای صنعتی با کمپانی‌های مطرح، تعداد مقالات چاپ شده در مجلات معتبر علمی، تعداد مقالات ISI، تعداد ارجاعات مقالات و نسبت ارجاعات به اعضای هیئت علمی، امکانات آزمایشگاهی، ابداعات و نوآوری‌های صنعتی، تعداد مراکز رشد دانشگاه و کیفیت وب سایت دانشگاه از شاخص‌های مهم این معیار به حساب می‌آیند.

چه رتبه بندی‌هایی در دنیا برای دانشگاه‌ها وجود دارد؟

در سیستم‌های رتبه بندی دانشگاه‌های امروزی، علاوه بر تحقیق پیرامون سطح کیفی و رتبه کلی دانشگاه، غالبأ محققین به بررسی دانشکده‌های مختلف براساس رشته‌های مختلف دانشگاهی (شامل گروه‌های فنی و مهندسی، پزشکی و علوم زیستی، علوم طبیعی، علوم اجتماعی و هنر) نیز می‌پردازند. همچنین تقسیم بندی‌های جغرافیایی مختلف مانند رتبه دانشگاه‌های هر کشور، و یا رتبه بندی دانشگاه‌های هر منطقه جغرافیایی خاص مانند جهان اسلام، خاورمیانه، آمریکا، اروپا و …هم در کنار انواع دیگر تقسیم‌بندی‌ها، مورد توجه قرار گرفته اند.

تا کنون رتبه بندی دانشگاه‌ها در مراکز و موسسات زیادی بر اساس اهداف مختلفی انجام شده است. اما مهم‌ترین موسساتی که کار رتبه بندی دانشگاه‌های جهان را انجام می‌دهند شامل دانشگاه دانشگاه جیائوتنگ شانگهای (رتبه‌ بندی علمی دانشگاه‌های جهان)، موسسه تایمز (رتبه‌ بندی Times)، موسسه کواکارلی سایموندز (رتبه بندی QS)، آزمایشگاه سایبرمتریک - Cybermetrics (رتبه‌ بندی وبومتریک - یا رتبه‌ بندی وب‌سایت دانشگاه‌ها) ، موسسه انفورماتیک دانشگاه فنی و مهندسی خاورمیانه (رتبه‌بندی دانشگاه‌ها بر اساس عملکرد تحصیلی) می‌باشند.

معیارهای اصلی رتبه بندی شانگهای بر چه اساسی است؟

یکی از مهم‌ترین و معتبرترین نظام‌های رتبه بندی دانشگاه‌ها که مراکز علمی جهان را براساس معیارهای آموزشی و علمی چیدمان می‌کند، سیستم رنکینگ شانگهای است، که توسط دانشگاه جیائوتنگ شانگهای (SJTU) انجام می‌شود.  این رتبه‌ بندی، در دنیا تحت عنوان رنکینگ علمی دانشگاه‌های جهان (ARWU) شناخته می‌شود، و برای اولین بار در سال ۲۰۰۳ میلادی نتایج آن در دنیا منتشر شد.

شاخص‌های موثری که در این رتبه‌ بندی بیشتر مورد توجه قرار دارند، شامل تعداد مقالات منتشر شده در مجلات Nature و Science، تعداد برندگان جایزه نوبل و جایزه فیلدز، کیفیت اعضای هیات علمی، خروجی‌های پژوهشی و سرانه عملکرد دانشگاه می‌باشند. البته سالانه در این لیست تنها نام ۵۰۰ دانشگاه‌ اعلام می‌گردد.

معیارهای اصلی رتبه بندی تایمز بر چه اساسی است؟

تاریخچه رتبه بندی تایمز به دو بازه زمانی تقسیم می‌شود. اولین دوره کاری از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ است که در همکاری با موسسه کواکارلی سایموندز (QS) بوده و در این دوران شاخص رتبه بندی براساس شهرت دانشگاه‌ها صورت می‌گرفت و سالانه نام ۲۰۰ دانشگاه برتر دنیا منتشر می‌شد. اما از سال ۲۰۰۹ به بعد، همکاری موسسه تایمز با QS قطع شد و پایگاه اطلاعاتی تامسون رویترز همکار تازه این موسسه شد.

با تغییر ساختار اجرایی، شاخص‌های رتبه بندی نیز تغییر نمودند. در رتبه‌ بندی جدید این موسسه سیزده شاخص در نظر گرفته شده است که این شاخص‌ها در پنج دسته آموزش، تحقیقات، انتقال دانش (میزان ارجاع به مقالات)، درآمد صنعتی، و وجهه بین‌المللی قرار می‌گیرند. در لیست این رتبه بندی، اغلب دانشگاه‌های کشورهای آمریکا و انگلیس به چشم می‌خورند.

معیارهای اصلی رتبه بندی کیواس QS بر چه اساسی است؟

همانطور که بیان شد، تا سال ۲۰۰۹ موسسه کواکارلی سایموندز (QS) مشترکا با موسسه تایمز به رتبه بندی دانشگاه‌ها می‌پرداخت. اما پس از آن، این موسسه با همکار انتشارات بزرگ علمی الزویر Elsevier لیست رتبه بندی خود را با عنوان «بهترین دانشگاه‌های جهان» توسط US News & World Report در آمریکا منتشر می‌کند. موسسه QS دارای یک ساختار ارزیابی مدون بوده و همواره اطلاعات مرتبط با بیش از ۳۴,۰۰۰ پژوهشگران و استاد برجسته در دانشگاه‌های جهان را جمع‌آوری و پیگیری می‌نماید.

در این رتبه بندی، موسسه QS، از شاخص‌های مهمی مانند میزان استناد به مقالات، نسبت استاد به دانشجو، تعداد استادان و دانشجویان بین‌المللی دانشگاه‌ها، کیفیت تدریس، کیفیت تحقیقات، میزان اشتغال فارغ‌التحصیلان، بنیاد سازمانی دانشگاه، نوآوری‌ها و به اشتراک گذاشتن علوم مختلف استفاده نموده و در واقع سطح کیفی دانشگاهها را به خوبی ارزیابی میکند. در سال ۲۰۱۶ این موسسه برای اولین بار فهرست بهترین دانشگاه‌های جهان را در ۴۲ رشته تحصیلی (در شاخه‌های پزشکی، مهندسی، علوم انسانی) به تفکیک، رتبه‌ بندی نمود.

معیارهای اصلی رتبه بندی وبومتریک بر چه اساسی است؟

رتبه بندی وبومتریک، در حقیقت رده بندی بیش از ۱۲,۰۰۰ دانشگاه جهان بر اساس شاخص حضور در دنیای مجازی (WEB) است که توسط آزمایشگاه سایبرمتریک (Cybermetrics) اسپانیا انجام می‌پذیرد و شامل پایگاه داده‌های ۱۵,۰۰۰ دانشگاه و حدود ۵,۰۰۰ مرکز تحقیقاتی می‌باشد. این رتبه بندی اولین بار در سال ۲۰۰۴، بر اساس معیاری مرکب از چندین شاخص (شامل حجم اطلاعات موجود بر روی وب، قابلیت دسترسی به اطلاعات وب سایت، نسبت اطلاعات منتشر شده در وب به میزان لینک‌های برگشتی خارجی آن، تعداد مقالات منتشر شده و میزان ارجاعات آنها) به انجام رسید.

در حقیقت رتبه بندی (Webometrics) میزان اثرگذاری و تعهد یک دانشگاه در دنیای مجازی (وب) را نشان می‌دهد. لیست ۲۰۰ دانشگاه برتر این موسسه معمولا شامل دانشگاه‌های آمریکای شمالی است و موسسات پزشکی متوسط و کوچک، و نیز دانشگاه‌های برتر ژاپنی، ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی کمتر در میان دانشگاه‌های برگزیده این لیست دیده می‌شوند. دلیل این امر نیز به احتمال قوی تعداد زیاد مقالات انگلیسی زبان در دانشگاه‌های آمریکایی و نشر نتایج تحقیقاتی آنها می‌باشد.

معیارهای اصلی رتبه بندی  URAP بر چه اساسی است؟

رتبه بندی URAP در حقیقت مخفف واژه (University Ranking by Academic Performance) بوده و به معنی  رتبه بندی دانشگاه‌ها بر اساس عملکرد آکادمیک آنها است. این سیستم جدید رنکینگ از سال ۲۰۱۰ به وسیله موسسه انفورماتیک «دانشگاه فنی و مهندسی خاورمیانه» ترکیه و بر اساس شش شاخص عملکرد تحقیقات آکادمیک یعنی:

- بهره‌وری فعلی (میزان مقالات منتشر شده)
- بهره‌وری بلندمدت (بر اساس نتایج سایت Google Scholar)
- ضریب تحقیق (میزان استناد به مقالات بر اساس داده‌های ISI)
- ضریب تجمعی مربوط به IF (ایمپکت فکتور Impact Factor)
مجلات مختلف، کیفیت (شاخص H)

 در نهایت همکاری‌های بین‌ المللی در میان ۲,۰۰۰ دانشگاه برجسته جهان ارائه می‌شود. دانشگاههای ایرانی به خاطر تعداد بالای مقالات علمی‌شان توانسته اند جایگاه‌های بالایی را نسبت به سایر رتبه بندی‌ها، در این سیستم به دست آوردند. البته این رتبه بندی همخوانی چندانی با سایر رتبه‌ بندی‌های معتبر بین‌ المللی ندارد.

آیا موسسات دیگری نیز به رتبه بندی دانشگاه‌های جهان می‌پردازند؟

البته با اینکه موسسات نام برده شده، جزو مهم‌ترین و معتبرترین مراکز رتبه بندی دانشگاهی به حساب می‌آیند، اما موسسات دیگری نیز در جهان وجود دارند که در مختصات‌های جغرافیایی ویژه و یا با معیارهای ترکیبی دیگری به رتبه بندی مراکز علمی می‌پردازند. برای مثال میتوان به موسسات زیر اشاره نمود:

  • نشریهٔ نیوزویک: این نشریه در سال ۲۰۰۶ با استفاده از معیارهای دو رتبه بندی مختلف، یعنی رتبه‌ بندی‌های دانشگاه شانگهای و نشریهٔ آموزش عالی تایمز، و معیار جدید «تعداد کتاب‌ها و مجلات کتابخانه‌ها» یک لیست شامل ۱۰۰ دانشگاه برتر دنیا را ارائه نمود.
  • رتبه‌ بندی حرفه‌ای دانشگاه‌های دنیا: این رتبه بندی برای اولین بار در سال ۲۰۰۷ بوسیله مدرسهٔ عالی ملی معدن پاریس بنیان گذاشته شد. هدف از این رتبه بندی، اندازه‌گیری کارایی هر دانشگاه در اصول حرفه‌ای بوده و شاخص اصلی مورد توجه در این رنکینگ تعداد مدیران اجرایی ارشد در میان ۵۰۰ شرکت مطرح دنیا (از لحاظ سودآوری) است که بر اساس دانشگاهی که این افراد در آن درس خوانده‌ اند، محاسبه می‌شود.
  • رتبه‌ بندی Global Universities Ranking: این رتبه بندی ترکیبی، در حقیقت توسط مؤسسه RatER روسیه بوجود آمده است.
  • رتبه‌ بندی دانشگاه ووهان: این رنکینگ نیز براساس شاخص‌های علوم پایه حاصل شده و نشان دهنده جایگاه هر دانشگاه از لحاظ تعداد مقالات چاپ شده و ارجاعات بیش از ۱۱٬۰۰۰ مجلهٔ علمی در سراسر دنیا در ۲۲ حوزهٔ علمی مختلف به آن مقالات، به دانشگاه‌های دنیا رتبه می‌دهد.
  • رتبه‌ بندی SCImago: این رنکینگ با استفاده از اطلاعات موجود در دیتابیس Scopus از انتشارات Elsevier، و بر اساس تعداد مقالات علمی موسسات تحقیقاتی دولتی و آموزش عالی کشورهای مختلف، توسط گروه پژوهشی SCImago صورت می‌پذیرد.
  • رتبه‌ بندی دانشگاه‌های جهان اسلام: این رتبه بندی به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران انجام می‌گیرد که با استقبال کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی نیز مواجه شد. در این رنکینگ، دانشگاه‌ها بر اساس پنج معیار کلی پژوهشی، آموزشی، وجهه بین‌ المللی، تسهیلات (امکانات) و فعالیت‌های اجتماعی - اقتصادی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. شاخص‌های مطرح در این پنج معیار شامل موارد زیر می‌باشند:
    • بخش پژوهش: کیفیت پژوهشی، کارایی پژوهشی و حجم پژوهش
    • بخش آموزش: تعداد اعضای هیات علمی دارای جوایز بین‌ المللی، نسبت اعضای هیات علمی دارای مدرک دکتری به کل اعضای هیات علمی، و اساتید و فارغ‌ التحصیلان با مقالات پر استناد
    • بخش بین الملل: نسبت اعضای هیات علمی بین المللی به کل اعضای هیات علمی، نسبت دانشجویان بین‌ المللی به کل دانشجویان، و کنفرانس‌ها و همکاری‌های بین‌ المللی دانشگاه
    • بخش امکانات: سرانه تعداد عناوین کتاب به ازای هر دانشجو، تعداد مجلات، تعداد موسسات و مراکز تحقیقاتی دانشگاه
    • بخش فعالیت‌های اجتماعی-اقتصادی: درآمد قراردادها و مشاوره‌ها، برنامه‌های کارآفرینی، ارتباط با صنعت و تعداد مراکز رشد دانشگاه

جمع بندی:

برخلاف تصور بسیاری از دانشجویان، سیستم‌های رنکینگ یا رتبه بندی دانشگاه‌ها بر اساس یک معیار و یا شاخص ثابت صورت نمی‌گیرند. اگر قصد تحصیل در دانشگاه‌های معتبر را دارید و می‌خواهید از این جداول در تصمیم‌گیری خود بهره ببرید، حتما در ابتدا با شاخص رتبه بندی دانشگاه‌ها در جدول مورد نظرتان آشنا شده و پس از مطابقت سلایق خود با شاخص‌های موسسه مذکور، از آن جدول استفاده نمایید. برای مثال اگر به دنبال انتخاب دانشگاهی با سطح بالای علمی می‌گردید، شما الزاما این دانشگاه را نمی‌توانید از جداول وبومتریک بیابید. از طرف دیگر حتما سطح علمی رشته تحصیلی مورد نظر خود را، در دانشگاه‌های معتبر دنیا جستجو نمایید. برای دریافت اطلاعات بیشتر و به روز، با ما در گروه آسپیان همراه باشید.

 

+ بهترین کشورهای اروپایی برای تحصیل به زبان انگلیسی
1399/ 08 /24 68
print



rating
نام
ایمیل
نظر